Orchha temple palace delhi bundela 

એક મંદિરોનું શહેર જેની પ્રેરણાથી અંગ્રેજોએ બનાવ્યા દિલ્હીમાં મહેલો

બુંદેલખંડના હૃદયમાં આવેલું ઓરછા આજે ભવ્ય ખંડેરો, મંદિરો, મહેલો અને છત્રીઓ માટે જાણીતું છે. ચારસો વર્ષ જૂનું આ શહેર રાજપૂત સ્થાપત્ય અને બુંદેલ સંસ્કૃતિનું અનોખું પ્રતીક છે. ઝાંસીથી નજીક આવેલા ઓરછાના ખંડેરો તેના ભવ્ય ભૂતકાળની યાદ અપાવે છે.

બુંદેલાઓની રાજધાની

સોળમી સદીમાં બેતવા નદીના કિનારે રાજપૂત સરદાર રુદ્રપ્રતાપે ઓરછાની સ્થાપના કરી હતી. અહીં બુંદેલ વંશના રાજાઓએ લાંબા સમય સુધી રાજ્ય કર્યું. મોગલ બાદશાહો સાથેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોને કારણે બુંદેલા રાજાઓ પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવી શક્યા હતા.

બુંદેલા વંશની ઉત્પત્તિ વિશે એક લોકપ્રિય દંતકથા છે. રાજા પંચમદેવ વિદ્યાવાસિની દેવીના ઉપાસક હતા. પોતાનું બલિદાન આપવાના પ્રયાસ દરમિયાન તેમના લોહીની કેટલીક બુંદો ધરતી પર પડી. દેવીએ પ્રસન્ન થઈ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા અને આ બુંદોના કારણે તેમનો વંશ ‘બુંદેલા’ કહેવાયો એવી માન્યતા છે. બીજી માન્યતા મુજબ, વિંધ્ય પ્રદેશ પર સત્તા હોવાથી આ વંશ ‘વિંધેલા’ કહેવાતો અને સમય જતાં તેનું અપભ્રંશ ‘બુંદેલા’ થયું.

રાજારામ મંદિર

ઓરછાનું સૌથી જાણીતું મંદિર રાજારામ મંદિર છે. આ મંદિર સાથે જોડાયેલી એક રસપ્રદ દંતકથા આજે પણ પ્રચલિત છે.

સત્તરમી સદીમાં એક બુંદેલા રાણીને સ્વપ્નમાં ભગવાન રામની મૂર્તિ મળવાનો સંકેત મળ્યો હતો. રાણીએ સૂચવેલા સ્થળેથી મૂર્તિ મળી, પરંતુ મંદિરનું બાંધકામ પૂરું ન થવાને કારણે શુભ મુહૂર્ત પસાર થઈ ગયું. તેથી મૂર્તિને રાજમહેલમાં જ રાખવામાં આવી.

પછી માન્યતા મુજબ ભગવાન રામની સ્થાપના મહેલમાં જ કરવામાં આવી અને ત્યાં મંદિર બનાવાયું. અહીં શ્રીરામને ભગવાન કરતાં રાજા તરીકે પૂજવામાં આવે છે, તેથી તેનું નામ રાજારામ મંદિર પડ્યું.

મંદિરમાં આરતી પહેલાં શસ્ત્રોથી અભિવાદન કરવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. ત્રણ બાજુ નદીઓથી ઘેરાયેલું આ મંદિર ઓરછાની સૌથી વૈભવશાળી ઇમારતોમાંનું એક છે.

Orchha temple palace delhi bundela 

ચતુર્ભુજ અને લક્ષ્મી મંદિર

ઓરછાનાં ચતુર્ભુજ અને લક્ષ્મી મંદિર પણ ખૂબ મહત્વનાં છે. ખાસ કરીને લક્ષ્મી મંદિર બુંદેલ કળાના સુંદર નમૂનાઓ માટે જાણીતું છે. તેની દીવાલો અને છત પરના ચિત્રોમાં પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક પરંપરાઓનું સુંદર નિરૂપણ જોવા મળે છે.

ઓરછાનાં મંદિરોના સ્થાપત્યમાં હિન્દુ, જૈન અને મોગલ શૈલીનો સુંદર સમન્વય જોવા મળે છે. લક્ષ્મી મંદિરનાં ભીંતચિત્રો બુંદેલ ચિત્રશૈલીના શ્રેષ્ઠ નમૂનાઓમાં ગણાય છે.

ઓરછા તેની વિશિષ્ટ છત્રીઓ માટે પણ જાણીતું છે. ‘ઓરછા’નો અર્થ ‘છૂપી ખીણ’ એવો થાય છે અને ટેકરીઓથી ઘેરાયેલું આ સ્થળ તેના નામને પણ સાર્થક કરે છે.

Orchha temple palace delhi bundela 

જહાંગીર મહેલ

ઓરછાના સ્થાપત્યમાં જહાંગીર મહેલનું વિશેષ સ્થાન છે. રાજા વીરસિંહ દેવને સ્થાપત્યમાં ખૂબ રસ હતો. તેમણે દતિયા અને ઝાંસીના કિલ્લાઓ સહિત અનેક ભવ્ય ઇમારતોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

વીરસિંહ દેવ મોગલ બાદશાહ જહાંગીરના ખાસ મિત્ર હતા. જહાંગીરની ઇચ્છા મુજબ અબુલ ફઝલની હત્યા કરાવ્યા બાદ બંને વચ્ચેના સંબંધો વધુ મજબૂત બન્યા હતા.

સત્તરમી સદીમાં વીરસિંહ દેવે જહાંગીર મહેલનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. કહેવાય છે કે બાદશાહ જહાંગીર અહીં એક રાત રોકાયો હતો. મહેલના સ્થાપત્યમાં મોગલ અને ઈરાની શૈલીની સ્પષ્ટ અસર જોવા મળે છે.

આનંદ મહેલ અને પરવીન

ઓરછાના રાજા ઈન્દ્રમણિની દરબારી ગાયિકા પરવીન રાય માત્ર ગાયિકા જ નહોતી; તે કવયિત્રી અને સંગીતકાર પણ હતી. રાજાએ તેને અકબરના દરબારમાં મોકલી હતી. અકબર તેની પ્રતિભાથી પ્રભાવિત થયો હતો, પરંતુ પરવીનની રાજા ઈન્દ્રમણિ પ્રત્યેની લાગણી જાણ્યા બાદ તેણે તેને ઓરછા પરત મોકલી દીધી હતી.

પરવીન માટે રાજાએ બંધાવેલો મહેલ આનંદ મહેલ તરીકે ઓળખાય છે. બે માળની આ ઇમારતની આસપાસ સુંદર અષ્ટકોણીય ઉદ્યાન બનાવવામાં આવ્યું હતું. ઉદ્યાનમાં પાણીની ધારાઓ એવી રીતે ગોઠવવામાં આવી હતી કે ઇમારતમાં કુદરતી ઠંડક જળવાઈ રહે.

Orchha temple palace delhi bundela 

ઓરછાનો સ્થાપત્ય પ્રભાવ

ઓરછાના મહેલો અને સ્થાપત્યની સુંદરતાએ આધુનિક ભારતના સ્થાપત્યકારોને પણ પ્રભાવિત કર્યા હતા. નવી દિલ્હીની અનેક ભવ્ય ઇમારતોના નિર્માણ સાથે જોડાયેલા એડવર્ડ લ્યૂટેન્સે પણ ઓરછાના સ્થાપત્યનો પ્રભાવ સ્વીકાર્યો હતો. તેમના મતે દિલ્હીના નોર્થ બ્લોક અને સાઉથ બ્લોકમાં ઓરછાના મહેલોની સ્થાપત્ય શૈલીની અસર જોવા મળે છે.

આજે ઓરછાના ઘણા મહેલો અને ઇમારતો ખંડેર જેવી સ્થિતિમાં છે, પરંતુ તેમના અવશેષો પરથી તેમની ભૂતકાળની ભવ્યતા અને જાહોજલાલીનો અંદાજ સરળતાથી આવી જાય છે.

મંદિરો, મહેલો, છત્રીઓ અને અનોખા સ્થાપત્યને કારણે ઓરછા બુંદેલખંડની સંસ્કૃતિનું જીવંત પ્રતીક છે. રાજપૂત સ્થાપત્યના ઇતિહાસમાં બુંદેલાઓની રાજધાની ઓરછાનું સ્થાન આજે પણ વિશિષ્ટ છે.

Orchha temple palace delhi bundela